Muzeum Archeologiczne w Biskupinie
Biuletyn Informacji Publicznej
Dzieje badań archeologicznych
 
 Z dziejów badań Biskupina
Biskupin zaistniał w dziejach polskiej archeologii jako zjawisko wyjątkowe. To tu, w małej wiosce położonej daleko od utartych szlaków, polska nauka o pradziejach rozpoczęła nowy etap swego rozwoju. Duża skala badań, nowatorskie metody, a przede wszystkim znakomicie zachowane drewniane konstrukcje – wszystko to sprawiło, że sława Biskupina sięgnęła poza granice kraju. W Biskupinie całe pokolenia nie tylko archeologów, lecz i przedstawicieli nauk przyrodniczych oraz technicznych, otrzymały wyjątkową okazję doskonalenia warsztatu i gromadzenia doświadczeń, które potem wykorzystywane były na innych stanowiskach i w innych projektach badawczych. Biskupin odcisnął także swoje znamię na kulturze polskiej XX stulecia. Pierwsze etapy badań wykopaliskowych w Biskupinie przypadły na okres narastających nacjonalizmów i atmosfery zbliżającej się wojny. Teoria profesora Józefa Kostrzewskiego głosząca, iż mieszkańcy grodu kultury łużyckiej na półwyspie jeziora Biskupińskiego byli Prasłowianami, a więc naszymi odległymi przodkami, odgrywała znaczącą rolę w narodowej propagandzie, umacniając w szerokich kręgach społecznych przekonanie o odległych początkach korzeni naszej wspólnej historii.
Muzeum Archeologiczne w Biskupinie rozwija to, co w ciągu ostatnich 75 lat było pozytywne i godne jest kontynuowania. Mijający czas pokazuje, iż  atrakcyjność tego miejsca wcale nie maleje. W Biskupinie realizowane są projekty  na miarę naszych czasów.Przed pojawieniem się archeologów na półwyspie jeziora Biskupińskiego właściciele tego terenu wykorzystywali go rolniczo pod uprawę warzyw oraz kopali torf,  niszcząc nieświadomie konstrukcje pradawnej osady. Półwysep biskupiński w czerwcu 1934 roku,  już po przyjeździe ekspedycji archeologicznej, to był płaski, podmokły teren, pozbawiony wybujałej roślinności tak charakterystycznej dla dzisiejszego rezerwatu. W pierwszym sezonie badawczym odkryto wiele niesłychanie interesujących zabytków, wśród których  misa z ciekawym ornamentem. Jelonek, jeden z elementów ornamentu z tej misy przedstawiającego scenę polowania konnych myśliwych na jelenie, stał się z czasem logo biskupińskiego muzeum.
 
Walenty Schweitzer (1907-1994), później pisał się Szwajcer, świeży absolwent seminarium nauczycielskiego w Wągrowcu, skierowany został w 1932 roku do pracy w wiejskiej szkole w Biskupinie. Szybko zainteresował się historią regionu i podczas wycieczek terenowych ze swymi uczniami zauważył blisko brzegu półwyspu jeziora Biskupińskiego drewniane pale, które skojarzyły mu się z zatopioną, pradziejową osadą. Po licznych, bezowocnych interwencjach u miejscowych władz, wysyła list do profesora Józefa Kostrzewskiego w Poznaniu. Od tej pory los Walentego Szwajcera na stale związał się z Biskupinem i historią jego badań.
„Jesienią 1933 r. doniósł mi Walenty Szweitzer, kierownik szkoły powszechnej w Biskupinie pod Gąsawą w powiecie żnińskim o odkryciu przez siebie dachów zatopionych domów na półwyspie jeziora biskupińskiego. Przybywszy na miejsce stwierdziłem, że nie są to oczywiście zatopione domy, lecz pale wbite ukośnie w dno jeziora dla umocnienia brzegu, czyli falochron. Odkrycie to dokonane na miejscu zwiedzanym przeze mnie już w 1925 r. stało się możliwym dopiero po pogłębieniu koryta rzeczki Gąsawki przepływającej przez jezioro, co doprowadziło do znacznego opadnięcia poziomu wody w jeziorze i wynurzenia się spośród trzcin nadbrzeżnych owych skośnych pali.”
Józef Kostrzewski „Z mego życia. Pamiętnik” 1970
 
 Profesor Józef Kostrzewski (1885-1969) był jednym z najwybitniejszych polskich archeologów XX stulecia. Naukowiec o szerokich horyzontach, twórca tzw. polskiej szkoły archeologicznej i teorii o zasiedleniu przez Prasłowian naszych ziem już ponad 3 tysiące lat temu. Współzałożyciel i wykładowca Uniwersytetu Poznańskiego, autor kilkuset publikacji, kierownik Działu Przedhistorycznego Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu. Profesor Kostrzewski od samego początku był przekonany o wyjątkowym znaczeniu odkrycia na półwyspie biskupińskim.
 „Zaintrygowany tym odkryciem postanowiłem przeprowadzić w roku 1934 systematyczne prace wykopaliskowe na półwyspie, które kontynuowaliśmy aż do wybuchu drugiej wojny Światowej. W r. 1934 badania prowadzone wspólnymi siłami Instytutu Prahistorycznego Uniwersytetu Poznańskiego, Działu Przedhistorycznego Muzeum Wielkopolskiego i koła Prehistoryków, Studentów Uniwersytetu Poznańskiego trwały sześć tygodni. Przekopanie przeszło 5000m2 wykazało, że mamy tu do czynienia z grodem kultury łużyckiej (...)
 Badania w Biskupinie wywołały ogromne zainteresowanie w Wielkopolsce, które znalazło swój wyraz w obfitych darach pieniężnych na nasze badania i w licznym zwiedzaniu prac wykopaliskowych.”
   Józef Kostrzewski „Z mego życia. Pamiętnik” 1970
Podejmując 1934 roku badania osady obronnej kultury łużyckiej profesor Józef Kostrzewski zdawał sobie sprawę, że bagienny charakter stanowiska wymaga współpracy z szeregiem dyscyplin naukowych. Od początku wykopalisk w Biskupinie zarysowała się wyraźna koncepcja badań interdyscyplinarnych. Już w pierwszym opracowaniu wyników badań z sezonów 1934-1935, poza archeologiczną pracą J. Kostrzewskiego, znalazły się prace dwóch innych dyscyplin. Opracowanie bogatych serii kości zwierzęcych i nielicznych szczątków ludzkich było dziełem profesora Uniwersytetu Poznańskiego, Edwarda Lubicz-Niezabitowskiego, natomiast próba rekonstrukcji historii półwyspu, diagram pyłkowy i określenie makroszczątków i gatunków drewna odkrytych w Biskupinie zawarte zostały w pracy doktora Bronisława Jaronia. W następnych sezonach współpraca ta była kontynuowana i rozszerzana. Badania profili geomorfologicznych prowadził geomorfolog, mgr Karol Paulo, którego pracę uzupełniało opracowanie fauny ślimaków mgr Jerzego Adamowicza. Doktor Franciszek T. Dominik pobrał pierwsze próbki drewna do badań dendrochronologicznych, chemicy wykonali liczne analizy równych materiałów organicznych i nieorganicznych, a etnografowie i architekci prowadzili badania nad budownictwem biskupińskim. Biskupin był też poligonem dla wypracowania technik wykopaliskowych i dokumentacji terenowej. Magister Wojciech Kóčka opracował technikę zdjęć wykonywanych z balonu na uwięzi, co pozwoliło na uzyskanie znakomitych rezultatów.
 Profesor Zdzisław Adam Rajewski (1907-1974)                                                               Przed wojną starszy asystent profesora Józefa Kostrzewskiego, z wykopaliskami w Biskupinie związał całe swoje życie.Związek Zdzisława Rajewskiego z Biskupinem był tak ścisły, że gdy został on w 1949 roku dyrektorem Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie, badania i rezerwat archeologiczny w Biskupinie przeszły na następne pół wieku w gestię PMA (od 1956 do 2000 roku jako Oddział PMA). Świetny organizator, lubił dowodzić i miał po temu predyspozycje. Dzięki jego staraniom wojsko bardzo pomagało w pracach, angażując od początku badań sprzęt oraz specjalistów.„Od 1934 do września 1939 r., tzn. do wybuchu II wojny światowej, (A. Z. Rajewski) był moim zastępcą w Biskupinie, gdzie w znacznej mierze jego zapałowi, energii i pomysłowości zawdzięczać należy, że Biskupiński kompleks osadniczy stał się przed wojną czołowym stanowiskiem archeologicznym w Polsce. Po wojnie zostawszy dyrektorem Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie rozwinął tę instytucję ogromnie, zdobywając dla niego okazałe pomieszczenia w byłym Arsenale przy ul. Długiej.”
      J. Kostrzewski „Z mego życia. Pamiętnik” 1970
 
W pierwszym sezonie wykopaliskowym w Biskupinie w 1934 roku wzięło udział kilkunastu pracowników naukowych i obsługi technicznej oraz 35 robotników. Dobra organizacja i wielki zapał uczestników wykopalisk zwieńczony został otworzeniem wykopu o powierzchni około 500 m². Odsłonięto w nim znakomicie zachowane fragmenty drewnianych konstrukcji osiedla o regularnej, zwartej zabudowie. Wydobyto zabytki świadczące o wysokim poziomie życia ówczesnych mieszkańców biskupińskiej osady. Rzetelna i wnikliwa praca zaowocowała wydaniem już w 1936 roku opracowania trzech badaczy, nazwanego później pierwszym sprawozdaniem biskupińskim. Jego głównym autorem i redaktorem był prof. J. Kostrzewski, który również doprowadził do wydania drugiego tomu sprawozdań już w 1938 roku. Szeroko zakrojona akcja reklamowo-propagandowa pomagała ekspedycji pozyskiwać z różnych źródeł znaczne fundusze. Umożliwiały one prowadzenie wielokierunkowych badań przyrodniczych i zatrudnienie większej ilości robotników (nawet do 200 pracowników w jednym sezonie!).
W sezonach 1934-1939 odsłonięto ponad 8000 m². Do 1939 roku wykupiono na rzecz Uniwersytetu Poznańskiego teren półwyspu wraz sąsiednią łąką. Wybudowano wokół półwyspu tamę zapobiegającą zalewaniu przez wody jeziora, na której zainstalowano pompę. Powstała też stała baza dla ekspedycji wykopaliskowej z pracowniami, kreślarnią i ciemnią fotograficzną. Postawiono pierwsze rekonstrukcje biskupińskich budowli, zorganizowano ekspozycję archeologiczną, wykonano modele osady i poszczególnych obiektów i postawiono dwa pomosty widokowe dla coraz większej rzeszy turystów odwiedzających Biskupin. Do wojny wykopaliska biskupińskie zwiedziło około  400 000 osób (!), również z zagranicy, wśród których znajdowało się wiele znakomitości ze świata kultury i nauki oraz osób wysoko postawionych w hierarchii państwowej, kościelnej i wojskowej.
W czasie wojny Biskupin poniósł duże straty. Najdotkliwszą była utrata ośmiu członków ekspedycji. Poza tym zniszczeniu uległy między innymi cenne materiały naukowe w postaci rysunków, notatek, wielu fotografii i zabytków. Po zakończeniu działań wojennych prace wykopaliskowe na półwyspie wznowiono na wiosnę 1946 roku. I chociaż nie osiągnęły one już takiej skali jak przedwojenne badania, to umożliwiły pozyskanie nowych źródeł do dalszych studiów i stały się poligonem doświadczalnym dla następnych pokoleń archeologów.
Biskupin był wśród stanowisk wczesnohistorycznych, które znalazły się na liście Komitetu Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego (lata 50. i 60. XX stulecia). Zdzisław Rajewski rozszerzył zasięg prac, poza gródkiem wczesnośredniowiecznym na półwyspie, na rozpoznawanie osad na południowym i wschodnim brzegu jeziora Biskupińskiego. Poza Biskupinem Profesor Rajewski angażował się w liczne projekty naukowe, na przykład badania Grodów Czerwieńskich, przeszukiwania pól bitewnych pod Legnicą i Grunwaldem, wykopaliska na Bródnie w Warszawie. Pisał o zasadach badań mikroregionalnych, archeologii doświadczalnej, badaniach podwodnych i organizacji archeologicznych placówek muzealnych. Jeszcze przed rozpoczęciem wykopalisk powierzchnia półwyspu biskupińskiego została dokładnie wymierzona i pokryta siatką arową, która była podstawą dokumentacji wszystkich kolejnych sezonów. Od pierwszego sezonu zatrudniani byli rysownicy, kreślarze i plastycy-malarze. Odsłonięte konstrukcje były rysowane na papierze milimetrowym w skali 1:10, a następnie nanoszone na plan zbiorczy w skali 1:100. Przy rysowaniu korzystano z kratownicy o wymiarach 2,5 x 5 metrów, której wnętrze podzielone było na kwadraty o wymiarach 0,5 x 0,5 m. Odkrywane przedmioty zabytkowe były dokładnie opisywane i rysowane na kartach katalogowych.Od początku badań, poza wykonywaniem rysunków, drewniane konstrukcje dokumentowano również fotograficznie. Zdjęcia pionowe z wysokości do 10 metrów wykonywano z drabiny. Zdjęcia do 150 m wysokości wykonywano z balonu specjalnie zamówionego w Wojskowych Warsztatach Balonowych. Powstała wówczas ogromna ilość fotografii o unikalnych wartościach dokumentacyjnych, których wysoką jakość podziwiać można jeszcze dzisiaj. Do fotografowania wykorzystywano również inne balony, które spełniały jeszcze zadania reklamowo-propagandowe. Przy wykonywaniu zdjęć z dużych wysokości korzystano z pomocy lotnictwa wojskowego. Również po drugiej wojnie światowej przy sporządzaniu zdjęć korzystano z pomocy wojska, jednak uzyskanie zgody na ich wykonanie wymagało akceptacji najwyższych władz wojskowych.
Dopiero w latach 90-ych odtajniono dla potrzeb muzeum w Biskupinie zdjęcia z poligonów fotograficznych wykonanych nad Biskupinem i innymi pobliskimi obiektami archeologicznymi z tego samego okresu (np. bliźniaczym grodem w Izdebnie, Sobiejuchach i innymi). Interesującą formą dokumentowania były filmy – dokumentalne, reportaże i dokumenty fabularyzowane. Z czasów przedwojennych zachowało się zaledwie kilka epizodów, choć nakręcono wówczas nawet film kolorowy! Po wojnie powstało wiele różnorodnych filmów o Biskupinie – różnego rodzaju dokumenty, dokumenty fabularyzowane lub filmy fabularne, w których biskupińskie rekonstrukcje stanowiły tło (np. serial telewizyjny „Sagala”, filmy Jerzego Hoffmana „Ogniem i mieczem” i „Stara baśń”).
W latach 1941-1943 badania wykopaliskowe w Biskupinie prowadzone były przez Ahnenerbe, organizację powołaną przez Himmlera do penetracji dóbr kulturowych podbitych przez Nazistów państw. W Biskupinie pracami kierował Sturmbahnführer Hans Schleif. Prace wykopaliskowe po wojnie wznowiono w 1946 roku już pod kierownictwem Zdzisława Rajewskiego. Dzięki jego nieustannym zabiegom i energii Biskupin został na stałe wprowadzony do programu historii szkół podstawowych. Profesor posiadał rzadką umiejętność skupiania ludzi o przeciwstawnych osobowościach w zespoły owocnie pracujące na rzecz Biskupina.
Pod koniec lat czterdziestych Zdzisław Rajewski przedstawił ideę powołania Archeologicznych Obozów Szkoleniowych w Biskupinie, w których odbywaliby coroczne praktyki wszyscy studenci zajmujący się historią kultury materialnej. Decyzję o konkretnych krokach w tym kierunku wydano na konferencji w Nieborowie w 1950 roku. Patronat objęło Państwowe Muzeum Archeologiczne oraz Uniwersytet Jagielloński i Poznański. Rok później obozy zgromadziły 110 osób z całej Polski.
Przed południem studenci pracowali na wykopach, po południu odbywały się wykłady i seminaria przeplatane doświadczeniami w terenie, jak np. odlewanie ozdób brązowych, wędzenie ryb według wczesnośredniowiecznych recept, tkanie na pionowych warsztatach tkackich, wyrób i wypalanie ceramiki, pędzenie dziegciu oraz studia nad warstwami kulturowymi. Poszczególne grupy studenckie w latach 1951-1956 i 1960-1963 prowadzone były przez wielu instruktorów: Marię Cabalską, Aleksandrę Coftę, Witolda Bendera, Krzysztofa Dąbrowskiego, Włodzimierza i Zoję Szafrańskich, Jerzego Gąssowskiego, Lecha Leciejewicza, Jerzego Olczaka, Lechosława Rauchuta, Zbigniewa Bukowskiego, Aleksandra Gardawskiego, Zafię Hilczerównę, Stanisława Tabaczyńskiego, Marię Konieczną. Również funkcję instruktora, poza prowadzeniem prac wykopaliskowych i pracami dokumentacyjnymi, pełnił Franciszek Maciejewski. W prowadzeniu zajęć ze studentami uczestniczyli także technicy, kreślarze, konserwatorzy i fotografowie Kazimierz Kuc, Stanisław Łuczak, Alojzy Wawrzyński, Tadeusz Biniewski i Antoni Głowski. Większość przedstawicieli obecnie działającej kadry archeologicznej przewinęła się przez obozy w Biskupinie.
 Datowanie Biskupina ma długą i ciekawą historię. Profesor J. Kostrzewski oglądając w 1933 r. naczynia wydobyte z torfnika na półwyspie biskupińskim, ocenił wiek znalezisk na 700-400 lat p.n.e.. Później profesor Z. Rajewski, również na podstawie analizy zabytków ceramicznych, wprowadził w obieg naukowy inne ramy czasowe: najpierw 600-450 p.n.e., a potem 550-400 p.n.e.. To ostatnie datowanie zostało szeroko upowszechnione w publikacjach popularnonaukowych i podręcznikach szkolnych.   Pierwsze próbki drewna biskupińskiego do wydatowania metodą dendrologiczną przesłano do pracowni prof. G. de Geera w Sztokholmie jeszcze przed II wojną światową. Wyniki oscylowały między 680 a 500 rokiem p.n.e. W latach 60-ych wysłano zestaw próbek organicznych z Biskupina do pracowni C14 dr H. Quitty w Berlinie wschodnim, oraz do słynnego laboratorium C14 w Gif-sur-Yvette we Francji. Uzyskano datowania od IX do V wieku p.n.e. Ich duża rozbieżność zniechęciła prof. Rajewskiego do wysyłania dalszych próbek. W roku 1981 Muzeum w Biskupinie nawiązało współpracę z Laboratorium C14 Politechniki Śląskiej w Gliwicach, kierowanym przez prof. Mieczysława F. Pazdura a później przez jego żonę, prof. Annę Pazdur. Pobrano dużą serię próbek, które stały się obiektem kilkuletnich badań. Ich efektem były daty lokujące łużycki Biskupin w okresie od końca X do VI stulecia p.n.e..
W latach 1991-1992 dr Tomasz Ważny z pracowni dendrochronologicznej Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie pobrał 71 próbek drewna z 3 rejonów osiedla biskupińskiego. Datowanie tychże próbek wykazało, iż badane elementy pochodzą z drzew ściętych w latach 747-722 p.n.e., przy czym najwięcej z nich (ponad 60%) przypadało na 738/737 r. p.n.e., co wskazuje, że w tym czasie prace budowlane były najbardziej intensywne. Gród biskupiński istniał więc już w połowie VIII stulecia przed Chrystusem. Jesienią 2003 roku pobrano kilkadziesiąt kolejnych próbek, i być może ich wydatowanie da odpowiedź na pytania jak długo istniała osada biskupińska i kiedy ostatecznie została opuszczona.
Już po zakończeniu pierwszego sezonu wykopaliskowego w 1934 roku zwrócono uwagę na problemy związane z koniecznością zabezpieczenia przed degradacją wspaniałych drewnianyckonstrukcji biskupińskiego grodu. Belki i pale, dobrze zachowane w wilgotnym i beztlenowym środowisku, po odsłonięciu szybko zaczęły ulegać rozpadowi. Początkowo odkryte konstrukcje przykrywano na okres zimowo-wiosenny matami z trzciny i mchem. Po drugiej wojnie światowej rozpoczęto próby konserwowania drewna metodami nasycania solą lub parafiną. W latach 50-ych w Polsce popularna była metoda elektrokinetyczna prof. R. Cebertowicza, która w Biskupinie sprawdziła się tylko na drobnych przedmiotach. Pod koniec lat 70-ych dość powszechnie stosowano modofen i żywice fenolowe. W ramach prac konserwatorskich, prowadzonych przez Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, którego oddziałem był Biskupin, część odsłoniętych biskupińskich konstrukcji była spryskiwana tymi chemikaliami przez T. Stańczuk-Różycką i S. Białobrzeskiego.
Ogrom pozostałości organicznych wymaga stałej opieki konserwatorskiej. Od dwudziestu lat w Biskupinie działa aktywnie Pracownia Konserwacji Drewna kierowana przez dr L. Babińskiego (obecnie jego obowiązki przejmuje Mariusz Fajfer). Kontynuowane są tam doświadczenia konserwowania drewnianych zabytków metodą nasycania cukrami i poliglikolami. Jednak, jak dotąd, ani w Biskupinie ani innych ośrodkach konserwatorskich nie uzyskano zadowalających wyników konserwowania drewna w warunkach naturalnych in situ. Cały czas sprawowano stały dozór odsłoniętych konstrukcji rejestrując ich bardzo szybką degradację. Aby zapobiec dalszym zniszczeniom spowodowanym zmiennymi warunkami atmosferycznymi podjęto decyzję o zasypaniu dotychczas odsłoniętych konstrukcji.
 W 1992 roku, w miejscy wypływu rzeczki Gąsawki z jeziora Biskupińskiego, zbudowano stopień faszynowo-kamienny. Spowodowało to podniesienie poziomu lustra wody jeziora, dzięki czemu oryginalne relikty budowli grodu kultury łużyckiej chroni właściwy poziom wód gruntowych. Nadal prowadzone są doświadczenia nad odpowiednią konserwacją „mokrego” drewna archeologicznego in situ oraz monitoring warstw kulturowych na półwyspie w oparciu o nowoczesne stacje, rejestrujące nie tylko stan wilgotności ale także elementy zagrożenia biologicznego.
 Rozpoczynając badania osady obronnej w Biskupinie profesor J. Kostrzewski uznał, że muszą być one uzupełnione również rozpoznaniem warunków geologicznych.
Na zlecenia prof. Kostrzewskiego pierwsze profile geologiczne opracowywane zostały przez Karola Paulo. Analiza profili wykazała, że na podłożu mineralnym (ił torfiasty) zalegał, nie zawsze dobrze widoczny, torf trzcinowy interpretowany przez autora jako warstwa poprzedzająca osadnictwo łużyckie. Ważnym też wydaje się spostrzeżenie, że kolejne fale zalewowe, które najpewniej przyczyniły się do opuszczenia osady, nie zakrywały całej powierzchni półwyspu. Według tego badacza w czasie zalewów wyspy ponad poziomem wody pozostawała południowa i wschodnia część półwyspu w kształcie odpowiadającym zasięgowi wału obronnego.
Powojenne badania geologiczne Anny Gadomskiej-Czekalskiej pozwoliły ustalić różnice między budową geologiczną podłoża w części południowej i południowo-zachodniej półwyspu, gdzie u podstawy zalegała warstwa piaszczysto-glejowych osadów jeziornych, a budową podłoża w części północnej i północno-wschodniej, którą stanowiły torfy. Te partie półwyspu stopniowo obniżały się w wyniku osiadania głębokich torfów, co umożliwiało wkraczanie na półwysep zalewów i powodzi powodując okresowe wycofywanie osadnictwa.Pierwszy bardziej szczegółowy, choć skrótowy, opis genezy i rozwoju geologicznego (nieco odmienny od wcześniejszych ustaleń) oraz morfologii obszaru znajdującego się w obrębie osady biskupińskiej i jej okolicach przedstawił na początku lat 80-ych prof. B. Nowaczyk. Analiza następstw warstw wyodrębnionych w profilach z wierceń wykonanych na półwyspie pozwoliła ustalić czas krótko- i długoterminowych zmian poziomu wody w jeziorach. Zapis zmian długoterminowych umożliwił odtworzenie warunków paleohydrograficznych sprzyjających powstaniu biskupińskiej osady łużyckiej (obniżenie poziomu wody i akumulacja osadów torfowych z przewarstwieniami piaszczystymi). Wyniki te potwierdziły badania innej łużyckiej osady obronnej, tzw. typu biskupińskiego, usytuowanej 8 km na zachód od Biskupina, w Izdebnie, oraz późniejsze badania zespołu prof. W. Niewiarowskiego.

Doceniając rangę stanowiska prof. J. Kostrzewski od początku opracowywania wyników badań wykopaliskowych w Biskupinie współpracował z przedstawicielami nauk przyrodniczych. Jako pierwszy współpracę z archeologami w Biskupinie rozpoczął prof. E. Lubicz-Niezabitowski, który opisał i sklasyfikował szczątki kostne zwierzęce i ludzkie. Jego pracę po wojnie kontynuował prof. K. Krysiak, który między innymi wykazał, że większość narzędzi wytwarzano z rogów i kości zwierząt dzikich, a nie,jak wcześniej sądzono, zwierząt hodowlanych. Szczątki rybne opracował dr J. Kaj negując wcześniejsze opinie o niechęci mieszkańców Biskupina do spożywania ryb. Podsumowaniem i oceną całości materiałów kostnych z Biskupina zajęła się w ostatnich latach doc. dr hab. A. Lasota-Moskalewska z Uniwersytetu Warszawskiego. Najistotniejsze konkluzje tej badaczki to określenie proporcji udziałów poszczególnych gatunków zwierząt w biskupińskiej hodowli oraz wyliczenie procentowego udziału szczątków zwierząt dzikich (9,6%). Niezwykle ciekawe jest również przedstawione przez badaczkę porównanie procentowych udziałów różnych gatunków zwierząt hodowlanych w materiałach osteologicznych z 6 osad obronnych kultury łużyckiej typu biskupińskiego, co miało istotne znaczenie dla interpretacji różnic w kompleksach roślinności ich mikroregionów.Profesor J. Kostrzewski zdawał sobie sprawę, iż najwięcej danych do odtworzenia warunków środowiskowych dostarczają badania palinologiczne i określenie wahań poziomu wody. Toteż już w pierwszym sprawozdaniu biskupińskim znalazło się opracowanie wyników badań paleobotanicznych autorstwa dr B. Jaronia z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Był to pierwszy uczony, który porównał diagram pyłków roślin z torfowiska sąsiadującego z osadą biskupińską, ze spektrami pyłkowymi torfu, na którym znajdowały się pozostałości budowli tej osady. Ich synchronizacja pozwoliła na
określenie wieku warstw kulturowych oraz odtworzenie historii półwyspu i wahań poziomu wody w jeziorach. W wyniku tych prac przedstawił rekonstrukcję historii rozwoju lasów i zmian klimatycznych w okolicach Biskupina oraz oznaczył około 140 gatunków roślin uprawnych i dziko rosnących. Jego badania w Biskupinie, otwierające nowy rozdział w tej dziedzinie badań, wysoko oceniane przez współczesnych nam paleobotaników, przerwała śmierć w hitlerowskim obozie koncentracyjnym w Auschwitz.Po wojnie nawiązano współpracę z prof. K. Moldenhawerem z Uniwersytetu w Poznaniu, który ze szczątków makroskopowych wyodrębnił kilka nowych oznaczeń roślin. Prace palinologiczne w Biskupinie prowadził również prof. K. Tobolski, kierownik Zakładu Biogeografii i Paleoekologii Uniwersytetu w Poznaniu. Wykazał on m. in., że biskupińskie znaleziska z wczesnej epoki kamienia (epipaleolitu) odkryte były na złożu wtórnym.Na szerszą skalę przyrodnicze badania w rejonie Biskupina rozwinęły się pod koniec lat 80-ych, gdy podjęto współpracę z zespołem badaczy z Instytutu Geografii Uniwersytetu w Toruniu, kierowanym przez. Prof. Wł. Niewiarowskiego. Zespół ten zrealizował program badawczy (publikacja pod red. Władysława Niewiarowskiego „Zarys zmian środowiska geograficznego okolic Biskupina pod wpływem czynników naturalnych i antropogenicznych w późnym glacjale i holocenie”, Toruń 1995), zakrojony z imponującym rozmachem przy współudziale pracowników naukowych biskupińskiego muzeum. Wyniki badań geomorfologicznych i hydrogeologicznych opracował prof. Wł. Niewiarowski, a profile palinologiczne dr B. Noryśkiewicz. Odtworzono historię roślinności na obszarze jez. Biskupińskiego i jego okolic w okresie w okresie ostatnich 17 tysięcy lat. Wydzielono w tym czasie 9 faz osadniczych i ukazano krzywą zmian poziomu wód jeziornych. Niezwykle istotnym było również wykazanie przez dr M. Sinkiewicza jak duży wpływ na ukształtowanie terenu miały czynniki antropogeniczne, a przede wszystkich działalność rolna człowieka.Już po drugim sezonie wykopaliskowym, w 1935 roku, prof. J. Kostrzewski wysunął pomysł utworzenia w Biskupinie muzeum i rezerwatu archeologicznego. Przekonany był, iż tak wspaniały obiekt, wraz z towarzyszącym mu zapleczem, powinien być otoczony stałą opieką przez instytucję powołaną tylko do tego celu. Po drugiej wojnie światowej, poza kontynuacją badań wykopaliskowych, stopniowo rozbudowywano zespół rekonstrukcji. Z roku na rok rosła liczba zwiedzających teren wykopalisk w Biskupinie. W 1950 roku powstało Muzeum w Biskupinie, wtedy jeszcze w ramach Instytutu Badania Starożytności Słowiańskich oraz Ministerstwa Edukacji. W dniu 1 stycznia 1956 roku Muzeum w Biskupinie zostało Oddziałem Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie, którego dyrektorem był wówczas prof. Z. Rajewski. Pod jego kierownictwem w latach 60-ych powstał projekt rezerwatu archeologicznego zakrojony na skalę nie spotykaną do tej pory w polskim muzealnictwie, zatwierdzony do realizacji przez Ministerstwo Kultury i Sztuki.
Od początku lat 70-ych powstały nowe rekonstrukcje wałów obronnych, chat oraz bramy wjazdowej wraz z pomostem. W roku 1973 półwysep został otoczony nową tamą. Po śmierci profesora Rajewskiego w 1974 roku, zgodnie z zamierzeniami profesora, kontynuowano rozbudowę infrastruktury rezerwatu, której istotnym elementem był wybudowany w  1976 roku nowy pawilon muzealny
Od roku 1974 Oddziałem PMA w Biskupinie kierowała mgr Róża Mikłaszewska-Balcer. W tym czasie zaczęto tworzyć podstawy do coraz bardziej samodzielnego funkcjonowaniu Muzeum w Biskupinie. Uporządkowano sprawy własnościowe rezerwatu, powstała nowa stała wystawa „10 tysięcy lat Biskupina i okolic” oraz wystawa o Biskupinie pt. „Biskupin - polskie Pompeje”, która odwiedziła Jugosławię, Austrię, Bułgarię, Algierię, a następnie, po zmodernizowaniu, prezentowana była w kilku muzeach Anglii, Szkocji, Niemiec.Pod koniec lat 80-ych, w Muzeum w Biskupinie kierowanym od 1983 roku przez mgr Wiesława Zajączkowskiego, powstał projekt i rozpoczęto realizację zaplecza magazynowo-studyjnego. Za parkingiem rezerwatu stopniowo powstaje i rozrasta się kompleks pracowni, warsztatów, magazynów, pomieszczeń studyjnych i gospodarczych. Realizacja tego projektu znajduje się obecnie w stanie finalnym.
Także w latach 80-ych rozpoczęto budowę kompleksu rekonstrukcji poświęconych archeologii doświadczalnej. Powstało szereg obiektów związanych z hodowlą konika polskiego (tzw. tarpanów), bydła czerwonego rasy nizinnej oraz owiec wrzosówek. Zrekonstruowano piec chlebowy oraz  piece garncarskie różnego typu. Na wzniesieniu znajdującym się niedaleko pawilonu muzealnego zlokalizowano stanowiska do wytopu i obróbki żelaza, wytopu brązu oraz produkcji dziegciu i smoły.Rozpoczęto współpracę z szeregiem instytucji archeologicznych w całej Europie w zakresie problematyki stanowisk typu „mokrego”, archeologii eksperymentalnej, konserwacji i popularyzacji. Zorganizowano wiele konferencji naukowych o zasięgu międzynarodowym – przedsięwzięcie do dziś kontynuowane w cyklu dwuletnim. Tradycją stała się organizacja konferencji sprawozdawczych z badań wykopaliskowych w województwie kujawsko-pomorskim. Archeolodzy biskupińscy prowadzą wykopaliska także poza rezerwatem, pełnią nadzory przy pracach budowlanych i ratują zgłaszane odkrycia przed degradacją i zniszczeniem.W roku 2000 Muzeum Archeologiczne w Biskupinie stało się samodzielną jednostką kultury podległą sejmikowi województwa kujawsko-pomorskiego w Toruniu. Rokrocznie Biskupin odwiedza około 250 tysięcy zwiedzających, co mu zapewnia miejsce w pierwszej dziesiątce muzeów w Polsce.Obecne rekonstrukcje na półwyspie biskupińskim są efektem realizacji projektu Unii Europejskiej (część funduszy wyłożyło Muzeum w Biskupinie i sejmik samorządowy województwa kujawsko-pomorskiego) w latach 2004-2006. Również w ramach tego projektu zmodernizowano pawilon muzealny (wspaniały dach kryty trzciną) i wybudowano nowoczesną pracownię konserwacji drewna archeologicznego w kompleksie zaplecza za parkingiem. Rekonstrukcje na półwyspie przystosowane są zarówno do zwiedzania jak i celów edukacyjno-dydaktycznych. Za ów projekt Muzeum w Biskupinie zostało wyróżnione zaszczytnym medalem Unii Europejskiej „EUROPA NOSTRA” w roku 2007.W 1995 roku zorganizowano pierwszy Festyn Archeologiczny w Biskupinie zatytułowany „Człowiek i środowisko”, a jego pomysłodawcą był dr Aleksandrem Bursche z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Ogromne powodzenie pierwszego festynu zachęciło organizatorów do kontynuowania tego zamierzenia po dzień dzisiejszy.
Każdy następny festyn nosił inne motto – „Między nami barbarzyńcami”, „Kobieta i mężczyzna w przeszłości”, „Berło, miecz, sakiewka”, „W poszukiwaniu minionego czasu”, „Wielkie odkrycia i wynalazki”, „W cieniu piramid”, „Od Popiela do Piasta”, „Indian Summer” i ostatni, jubileuszowy (dziesiąty) „Celtowie – lud Europy”. Za każdym razem koncepcja festynu była rozbudowywana i wzbogacana, przez co impreza ta urosła z biegiem czasu do wydarzenia kulturalnego o europejskiej randze. Festynowi od drugiego roku towarzyszy codziennie wydawana „Gazeta Biskupińska”. Wśród wykonawców prezentujących swoje umiejętności są goście z Litwy, Niemiec, Anglii, Białorusi, Czech, Węgier. Na festynach byli też wykonawcy z Egiptu i Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, propagując dorobek odmiennych kultur i tradycji. Festyny biskupińskie zgromadziły dotychczas ogromną liczbę ponad 670 tysięcy gości. Festyn, „Celtowie – lud Europy”, zgromadził rekordową liczbę ponad 90 tysięcy uczestników.  W 2004 roku Polska wstąpiła do Unii Europejskiej i dlatego jubileuszowy, X Festyn Archeologiczny w Biskupinie, poświęcony był Celtom i wpływom ich cywilizacji na pradziejową kulturę niemal całego starego kontynentu. Festyn w 2009 roku, „Polak, Węgier – dwa bratanki”, poświęcony był między innymi promocji bogatej kultury średniowiecza i renesansu naszych madziarskich przyjaciół. Festyn w roku 2010, „Ruś znana i nieznana”, będzie się odbywał z intencją przybliżenia Polakom dorobku cywilizacji średniowiecza Słowian Wschodnich.Więcej informacji o biskupińskich festynach znajdą Państwo w odpowiednich rozdziałach naszej strony.Przyszłość Muzeum Archeologicznego w Biskupinie związana jest nie tylko z obszarem rezerwatu. Biskupin jest silnie osadzony tradycją i kulturowym znaczeniem w regionie – w gminie Gąsawa, powiecie żnińskim i województwie kujawsko-pomorskim. Trwają prace nad powołaniem biskupińskiego parku kulturowego, który objąłby część terenu gmin Gąsawa i Żnin, chroniąc w ten sposób nie tylko liczne obiekty zabytkowe lecz również zasoby przyrodnicze. W obrębie parku można będzie prowadzić działalność agroturystyczną bez szkody dla historii i ekologii. W ten sposób Pałuki, region geograficzno-kulturowy o wielosetletnich korzeniach, zyska pod każdym względem wpisując się w nowoczesną mapę wszechstronnego i twórczego zagospodarowania atrakcyjnego pogranicza Wielkopolski i Pomorza.
  Badacze Biskupina – archeolodzy i współpracownicy
Józef Adamczewski
 Jerzy Adamowicz
Tadeusz Andrzejaczek
Leszek Babiński
Barbara Balke
Bogdan Balcer
Jerzy T. Bąbel
Witold Bender
Felicja Białęcka
Stanisław Białobrzeski
Tadeusz Biniewski
Bożena Bogaczewicz-Adamczak
Władysław Boratyński
Marcin Borski
Zbigniew Bukowski
Maria Cabalska
Romuald Cebertowicz
Aleksandra Cofta-Broniewska
Józef Czekalski
Teresa Dąbrowska
Jan Dąbrowski
Krzysztof Dąbrowski
Tadeusz Dobrogowski
Franciszek T. Dominik
Anna Drzewicz
Zdzisław Durczewski
Tadeusz Dziekoński
Jan Fitzke
Anna Gadomska-Czekalska
Tadeusz Gallon
Aleksander Gardawski
Wiesława Gawrysiak
Maria Gądzikiewicz
Jerzy Gąssowski
Stanisław Gdeczyk
Jerzy Głosik
Antoni Głowski
Anna Grossman
Jan Grześkowiak
Witold Hensel
Maksymilian Herms-Zwierzchowski
Zofia Hilczer-Kurnatowska
Włodzimierz Hołubowicz
Bronisław Illukowicz
Bronisław Jaroń
Elżbieta Jasiewicz
Stanisław Jasnosz
Tomasz Jaworski
Józef Kaj
Ludomir Kapczyński
Kazimierz Kapitańczyk
Franciszek Kegel
Wincenty Kłosowski
Zoja Kołos-Szafrańska
Bogdan Kostrzewski
Józef Kostrzewski
Halina Anna Koszańska
Wojciech Kóčka
Bogumił Krygowski
Kazimierz Krysiak
Kazimierz Kuc
Tadeusz Kuc
Alicja Lasota-Moskalewska
Lech Leciejewicz
Teresa Liana
Edward Lubicz-Niezabitowski
Stanisław Łuczak
Kazimierz Łukasiewicz
Franciszek Maciejewski
Władysław Maciejewski
Bogdan Mallow
Tomasz Mieszczankin
Róża Mikłaszewska-Balcer
Jacek Miśkiewicz
Konstanty Moldenhawer
Władysław Mościcki
Władysław Niewiarowski
Agnieszka Noryśkiewicz
Andrzej Noryśkiewicz
Bożena Noryśkiewicz
Bolesław Nowaczyk
Jerzy Olczak
Wacław Ołtuszewski
Edmund Passendorfer
Adam Paszewski
Karol Paulo
Anna Pazdur
Mieczysław F. Pazdur
Dionizy Piasecki
Zbigniew Pieczyński
Danuta Piotrowska
Wojciech Piotrowski
Stanisław Poniatowski
Helena Przyworska
Julian F. Rafalski
Zdzisław Adam Rajewski
Wacław Rakowski
Lechosław Rauhut
Andrzej Ring
Ludmiła Rodziewiczówna
Hans Schleif
Mieczysław Sinkiewicz
Jacek Slaski
Wincenty Spieszalski
Tadeusz Sporakowski
Teresa Stańczuk-Różycka
Kazimierz Stryła
Włodzimierz Szafrański
Halina Szczerkowska
Tomasz Szczygielski
Krystyna Szeroczyńska
Józef Szubert
Walenty Szwajcer
Stanisław Tabaczyński
Feliks Terlikowski
Kazimierz Tobolski
Józef Turowski
Alojzy Wawrzyński
Tomasz Ważny
Teresa Węgrzynowicz
Zygfryd Wieczorek
Tadeusz Wieczorowski
Alina Wiercińska
Leon Więckowski
Wincenty Wincenciak            
Tadeusz Wiślański
Jan Woźniak
Maria Wróblewska
Feliks Wydra
Jan Zabłocki
Wiesław Zajączkowski
Antoni Ziemitrud-Bryndza
Jan Żak
Jan Żurek
Kazimierz Żurowski
Tadeusz Żurowski
 
Tekst
Anna Grossman, Wojciech Piotrowski
INFORMUJEMY
fot. Badania wykopaliskowe w latach 30-tych XX wieku
Muzeum Archeologiczne w Biskupinie, Biskupin 17, 88-410 Gąsawa, pow. Żniński, woj. kujawsko-pomorskie
tel.: (52) 30 25 025, fax: (52) 30 25 420, email: muzeum@biskupin.pl, http://www.biskupin.pl
NIP: 562-16-05-570, Regon: 092561385
Poprawny HTML 4.01 TransitionalPoprawny arkusz CSSPoprawne kodowanie UTF-8
projekt i hosting: INTERmedi@  |  zarządzane przez: CMS - FSI